Της Μαρίας Κωστάλα

Η παρατεταμένη οικονομική κρίση στην Ελλάδα μετατόπισε δομικά τις ισορροπίες σε κάθε έκφανση του κοινωνικού σχηματισμού. Αναπόδραστα, το πεδίο της υγείας και των συναφών δημόσιων πολιτικών μετατράπηκε σε προνομιακό χώρο έντονης ιδεολογικής και πολιτικής αντιπαράθεσης, η οποία αποτυπώθηκε ανάλογα στα μέσα ενημέρωσης, τόσο στα παραδοσιακά-αναλογικά όσο και στα αναδυόμενα ψηφιακά.

Η παρούσα έρευνα εστιάζει στις αναπαραστάσεις των πολιτικών δημόσιας υγείας από τον εγχώριο έντυπο Τύπο κατά την περίοδο 2010–2020. Κεντρικός στόχος είναι η χαρτογράφηση των μηχανισμών μέσω των οποίων κατασκευάζεται ο μιντιακός λόγος (media discourse) γύρω από την υγεία, με έμφαση στη λειτουργικότητα, τη βιωσιμότητα και τις διαδοχικές μεταρρυθμίσεις του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ).

Για τη διερεύνηση πιθανών αποκλίσεων στον τρόπο πλαισίωσης των υγειονομικών ζητημάτων, το ερευνητικό δείγμα συγκροτήθηκε από εφημερίδες εθνικής εμβέλειας με διαφορετικό πολιτικό και ιδεολογικό προσανατολισμό (κεντροδεξιό και κεντροαριστερό). Η επιλογή αυτή επιτρέπει την εξέταση του φαινομένου υπό το πρίσμα της πολιτικοποίησης (political parallelism) των μέσων ενημέρωσης, όπως αυτή ορίζεται στο θεωρητικό μοντέλο των Hallin και Mancini (2004) και εξειδικεύεται στο ελληνικό πλαίσιο από τον Παπαθανασόπουλο (2004).

Μια κρίσιμη εμπειρική παραδοχή της έρευνας, η οποία δεν θεωρήθηκε εκ των προτέρων δεδομένη αλλά αποτέλεσε αντικείμενο διερεύνησης, είναι ότι η δημοσιογραφική κάλυψη του συστήματος υγείας απευθύνεται στο κοινό πρωτίστως με την ιδιότητα του «πολιτικοποιημένου πολίτη» και δευτερευόντως με αυτή του «ασθενούς-καταναλωτή/πελάτη». Αν και η προσέγγιση αυτή συνάδει με τον θεσμικό ρόλο των πολιτικών εφημερίδων γενικής κυκλοφορίας, η εμπειρική της επαλήθευση φωτίζει τον τρόπο λειτουργίας της σύγχρονης ελληνικής δημόσιας σφαίρας.

Μεθοδολογία

Μεθοδολογικά, η μελέτη βασίζεται στην ποσοτική ανάλυση περιεχομένου (quantitative content analysis) μέσω ενός τυποποιημένου σχήματος κωδικοποίησης, το οποίο επικεντρώνεται στην καταγραφή:

• των πηγών πληροφόρησης,
• των αφηγηματικών πλαισίων (frames),
• των στρατηγικών δραματοποίησης,
• του συναισθηματικού τόνου, και
• των μηχανισμών απόδοσης ευθύνης (attribution of responsibility).

Η συστηματική αυτή ταξινόμηση επιτρέπει την ανίχνευση επαναλαμβανόμενων αφηγηματικών μοτίβων και ιδεολογικών σχημάτων, αναδεικνύοντας τη συμβολή των ΜΜΕ στη συγκρότηση του δημόσιου λόγου σε περιόδους οργανικής κρίσης. Το σχήμα κωδικοποίησης θεμελιώθηκε θεωρητικά στις έννοιες της πολιτικοποίησης (Hallin & Mancini, 2004), της πλαισίωσης (Entman, 1993) και της δραματοποίησης των ειδήσεων (Seale, 2003).

Επικοινωνιακά Συστήματα και Υγειονομική Πολιτική: Μια Συγκριτική Οπτική

Οι εξελίξεις στον τομέα της υγείας αναπαρίστανται στα μέσα ενημέρωσης με τρόπο που συναρτάται άμεσα από το θεσμικό και πολιτικό περιβάλλον κάθε χώρας. Η ανάλυση των δομικών προβλημάτων του ΕΣΥ δεν μπορεί να αποκοπεί από τις αναπαραστάσεις τους στα μέσα ενημέρωσης, καθώς η επιλογή της θεματολογίας, η δραματοποίηση και ο πολιτικός παράλληλος προσανατολισμός διαμορφώνουν καταλυτικά την κοινή γνώμη, επηρεάζοντας τα επίπεδα θεσμικής εμπιστοσύνης.

Η κρίση στο ελληνικό σύστημα υγείας εγγράφεται σε ένα ευρύτερο διεθνές περιβάλλον, όπου οι πολιτικές λιτότητας και η δημοσιογραφική τους κάλυψη καθορίζονται από τις ιδιαιτερότητες του εκάστοτε εθνικού επικοινωνιακού συστήματος:

Πίνακας 1: Συγκριτικός Πίνακας Διεθνών Μονάδων Ανάλυσης και Πλαισίωσης της Υγείας

Χώρα / Μοντέλο Υγείας	Επικοινωνιακό Σύστημα (Hallin & Mancini)	Κυρίαρχο Αφηγηματικό Πλαίσιο	Εστίαση Δημοσιογραφικής Κάλυψης
Πορτογαλία (Μείωση δαπανών 20% 2011-14)	Πολωμένο Πλουραλιστικό	Τεχνοκρατικό / Οικονομικό	Δημοσιογραφία των ελίτ, εστίαση σε δημοσιονομικούς δείκτες, υποβάθμιση κοινωνικών αντιδράσεων
Ισπανία (Μείωση δαπανών 13,7% 2010-14)	Πολωμένο Πλουραλιστικό	Συγκρουσιακό / Διαμαρτυρίας	Ανάδειξη κοινωνικών αντιδράσεων, περιορισμός πρόσβασης ευάλωτων ομάδων (Bosch et al., 2014).
Ηνωμένες Πολιτείες (Obamacare μεταρρύθμιση 2010)	Φιλελεύθερο (Liberal)	Εμπορικό / Ανταγωνιστικό	Πολιτική αντιπαράθεση («ιπποδρομία»), εμπορική απήχηση ειδήσεων, αγοραίες προτεραιότητες (Fahmy et al., 2013).
Ηνωμένο Βασίλειο (NHS)	Δημοκρατικό Εταιρικό / Διατομεακό	Θεσμικής Ανθεκτικότητας	Το NHS ως εθνικό σύμβολο ανθεκτικότητας και κοινωνικής συνοχής απέναντι στην κρίση.
Ελλάδα (Μείωση χρηματοδότησης ΕΣΥ στο 6% του ΑΕΠ)	Πολωμένο Πλουραλιστικό	Δραματικό / Πολιτικοποιημένο	Σύνδεση με μνημονιακές πολιτικές, απόδοση ευθυνών σε πολιτικούς δρώντες, αφήγημα «κατάρρευσης» (Pleios et al., 2018).

Όπως επισημαίνει ο Παπαθανασόπουλος (2011), στα συστήματα της Νότιας Ευρώπης η οργανική σχέση μεταξύ μέσων ενημέρωσης και πολιτικής εξουσίας, σε συνδυασμό με την παράδοση των πελατειακών σχέσεων, επηρέασε δομικά την κάλυψη της οικονομικής κρίσης. Αντί η ενημέρωση να επικεντρωθεί συστηματικά στις κοινωνικές επιπτώσεις, η ειδησεογραφία προσέλαβε έντονα κομματικό χαρακτήρα, επιβεβαιώνοντας τα χαρακτηριστικά του Πολωμένου Πλουραλιστικού Μοντέλου (Barros, 2012; Legido-Quigley et al., 2013).

Στην ελληνική περίπτωση, η δραστική υποχρηματοδότηση του ΕΣΥ και η θεσμική αναδιοργάνωση (π.χ. ίδρυση ΕΟΠΥΥ, Ν. 3918/2011) πλαισιώθηκαν από τον Τύπο μέσω ενός έντονα δραματικού τόνου. Ο Πλειός (2018) σημειώνει ότι η απορρύθμιση του μιντιακού τοπίου στην Ελλάδα διευκόλυνε εργαλειακά τη χρησιμοποίηση των μέσων από επιχειρηματικά και πολιτικά κέντρα, προκειμένου να εξυπηρετηθούν συγκεκριμένες ατζέντες.

Στον αντίποδα, μια εναλλακτική διάσταση προσφέρει η προσέγγιση των Selvik και Høigilt (2021) για την «οργανωμένη πολιτικοποίηση»: οι δημοσιογράφοι είναι σε θέση να διασώσουν την επαγγελματική τους αυτονομία όταν μετατοπίζουν το ενδιαφέρον τους στις λαϊκές διεκδικήσεις και τις κοινωνικές ανάγκες, τάση που ανιχνεύθηκε εν μέρει στον ελληνικό Τύπο κατά την περίοδο της έντονης κοινωνικής κινητοποίησης (2010–2015).

Η Διαδικασία της «Biomediatization»των Μέσων και η Θεωρία της Πλαισίωσης

Στη σύγχρονη επικοινωνιακή πραγματικότητα, η σχέση υγείας και ενημέρωσης ερμηνεύεται επαρκώς μέσω της έννοιας της «biomediatization» (ιατρικοποίησης) των μέσων, όπως αυτή εισάγεται από τους Briggs και Hallin (2016). Η διαδικασία αυτή περιγράφει τη μεταβολή κατά την οποία η υγεία και η ιατρική δεν αποτελούν απλώς αντικείμενα αυξημένης δημοσιότητας, αλλά ενσωματώνονται πλήρως στη δομική λογική των μέσων (media logic), επηρεάζοντας τον τρόπο με τον οποίο παράγεται ο δημόσιος λόγος (Hjarvard, 2008). Στο πλαίσιο αυτό, τα μέσα ενημέρωσης δεν λειτουργούν μόνο ως δίαυλοι μετάδοσης της πληροφορίας, αλλά ως θεσμοί με δική τους λογική, η οποία διαμορφώνει τις πρακτικές και αναπαραστάσεις άλλων κοινωνικών πεδίων όπως η υγεία (Hjarvard, 2008). Η διαδικασία αυτή αποτυπώνει μια ευρύτερη μετατόπιση, κατά την οποία οι θεσμοί προσαρμόζονται στα κριτήρια, τους ρυθμούς και τις αξίες της επικοινωνιακής λογικής των μέσων, επηρεάζοντας τη συγκρότηση της δημόσιας συζήτησης και της πολιτικής (Stomback, 2008). Η λογική αυτή εντοπίζεται με ιδιαίτερη ένταση στη μνημονιακή περίοδο, όπου τα ελληνικά μέσα ενσωμάτωσαν την κρίση υγείας στη δική τους επικοινωνιακή ατζέντα.

Εν προκειμένω, η biomediatization αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο τα Μέσα πλαισιώνουν την υγειονομική κρίση, ενισχύοντας τη θεματική διάσταση μέσω της σύνδεσης με ευρύτερα ζητήματα διακυβέρνησης και οικονομίας. Επιπλέον, εντοπίζεται διεθνώς σε κρίσεις υγείας, όπως ο COVID-19, η γρίπη H1N1, όπου τα μέσα ενημέρωσης προέβαλαν δραματοποιημένες αφηγήσεις, ενισχύοντας την ατζέντα. Στην Ελλάδα, οι προσωπικές ιστορίες ασθενών πλαισιώνουν το ΕΣΥ ως ένα σύστημα σε κρίση, επηρεάζοντας την αντίληψη του κοινού, όπως διαφαίνεται στην εμπειρική ανάλυση της παρούσας μελέτης.

Οι πλαισιώσεις είναι πολύτιμα εργαλεία για την παρουσίαση θεμάτων και συμβάλλουν στην προσβασιμότητα των ειδησεογραφικών θεμάτων στο κοινό, προετοιμάζοντάς το για τις απολογητικές του κρίσεις (Scheufele και Tewksbury 2007).

Η καταλληλόλητα της θεωρίας της πλαισίωσης αποδεικνύεται από το γεγονός ότι μπορεί να εφαρμοστεί τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά. Αυτό την καθιστά ιδιαίτερα ευέλικτη, ειδικά σε αναλύσεις που συνδυάζουν στατιστικά δεδομένα και ερμηνευτική ανάλυση λόγου, όπως συμβαίνει στη διατριβή.

Δεδομένου ότι η μονάδα ανάλυσης είναι τα δημοσιεύματα, η συνάφεια της θεωρητικής προσέγγισης της πλαισίωσης καθίσταται προφανής. Η συνάφεια αυτή ενισχύεται όταν η έρευνα συνδυάζει ποσοτικά και ποιοτικά εργαλεία.

Συγκεκριμένα, η ποσοτική ανάλυση στην έρευνα της πλαισίωσης κατηγοριοποιεί και μετρά τη συχνότητα εμφάνισης αυτών των κατηγοριών. Αυτές οι διαδικασίες συμβάλλουν στην κατανόηση του πλαισίου που εφαρμόζεται και αποτελούν ποσοτικές μεταβλητές της διατριβής. Παράλληλα, η ανάλυση των δημοσιευμάτων διερευνά το πώς τα μέσα κατασκευάζουν  νοήματα σχετικά με τα ζητήματα υγείας, με βάση πολιτικές, θεσμικές ή ιδεολογικές επιλογές.

«Οι κοινωνικοί θεσμοί προσαρμόζονται σταδιακά στα κριτήρια, τους ρυθμούς και τις αξιακές προτεραιότητες της επικοινωνιακής λογικής των μέσων, γεγονός που αναδιαμορφώνει τη συγκρότηση του δημόσιου διαλόγου και της πολιτικής» (Strömbäck, 2008)

Η θεωρία της πλαισίωσης (framing theory), από την άλλη πλευρά, συνιστά το καταλληλότερο εργαλείο για την ανάλυση αυτών των αναπαραστάσεων, καθώς αποδεικνύει ότι η πολιτική διαδικασία αποτελεί σε μεγάλο βαθμό μια κοινωνική κατασκευή. Όπως επισημαίνουν οι Entman (1993) και Gamson (1989), η πλαισίωση λειτουργεί ως γνωστικό φίλτρο, αναδεικνύοντας επιλεκτικά ορισμένες πτυχές της πραγματικότητας (π.χ. την απόδοση αιτιότητας) και αποσιωπώντας άλλες. Η κατανόηση της διαδικασίας πολιτικής της υγείας αποτελεί κεντρικό μέλημα υπό αυτό το πρίσμα, διότι οι παράγοντες είναι συχνά αβέβαιοι για το τι προκαλεί την άνοδο και την πτώση ορισμένων αντιλήψεων (Shiffman 2009,  Fischer 2003). Συνεπώς, η ανάλυση των αναπαραστάσεων των ζητημάτων της πολιτικής υγείας στα μέσα ενημέρωσης συμβάλλει στο συλλογικό στόχο της διαμόρφωσης πιο βιώσιμων και κοινωνικά ευαίσθητων συστημάτων υγείας.

Στην έρευνά μας καταγράφεται η θεσμική μεταρρύθμιση στην οποία αναφέρεται η μονάδα ανάλυσης, ανάλογα με την υπό διερεύνηση περίοδο. Κάθε μεταρρύθμιση συνδέεται με διαφορετικές κυβερνήσεις και Υπουργούς Υγείας, ώστε να αναδειχθούν οι πολιτικές και επικοινωνιακές στρατηγικές που αναπτύσσονται ανά περίοδο. Η σύνδεση αυτή επιτρέπει τη διερεύνηση της θεωρίας της πολιτικοποίησης του επικοινωνιακού συστήματος, με στόχο τη χρήση των κατάλληλων ερμηνευτικών σχημάτων για την απάντηση των ερευνητικών ερωτημάτων.

Η πολιτικοποίηση υποστηρίζει ότι το πολιτικό και το επικοινωνιακό σύστημα αλληλεπιδρούν στενά μεταξύ τους, με τα μέσα ενημέρωσης να αντικατοπτρίζουν και να ενισχύουν τις πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις των κομμάτων, κάτι που είναι ιδιαίτερα εμφανές σε περιόδους κρίσης όπως η μνημονιακή περίοδος, κατά την οποία τα μέσα διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στη διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης για το Εθνικό Σύστημα Υγείας και τις μεταρρυθμίσεις του.

Σχετικά με τα δημοσιογραφικά πλαίσια για το σύστημα υγείας παρατηρούμε ότι στην έρευνα των Briggs και Hallin  D. (2016), σε δείγμα των NYT και της Chicago Tribune για θέματα υγείας από το 1960 έως το 2000, βρέθηκε ότι το 40-50% των άρθρων αφορούσαν στην πολιτική της υγείας και απευθύνονταν στους αναγνώστες με τον ρόλο του πολίτη, για παράδειγμα στην φορολογία, στο υγειονομικό σύστημα περίθαλψης κλπ. Απευθύνονταν δε στο ακροατήριο περισσότερο με την ιδιότητα του πολίτη παρά του ασθενούς. Η πληροφορία που διαχέεται αφορά όχι στις προσωπικές επιλογές ασθενών αλλά στις μη ανεκτές παθογένειες του υγειονομικού συστήματος, υποδεικνύοντας ότι τα μέσα ενημέρωσης πλαισιώνουν την υγεία ως ζήτημα συλλογικής ευθύνης και πολιτικής δράσης. Στην Ελλάδα, η biomediatization  είναι εμφανής στην κάλυψη της οικονομικής κρίσης, όπου τα Μέσα συνδέουν την κατάσταση που επικρατεί το σύστημα Υγείας με τις μνημονιακές πολιτικές.

Στο πλαίσιο της έρευνάς μας, εντοπίστηκαν πέντε (5) διακριτά δημοσιογραφικά πλαίσια:

1. Ηθικό Πλαίσιο (Ethics Frames): Εστίαση σε ζητήματα διαφθοράς στα δημόσια νοσοκομεία, ηθικά διλήμματα και διαχείριση πόρων.
2. Πολιτικό/Θεσμικό Πλαίσιο (Political/Policy Frames): Επικέντρωση στις νομοθετικές πρωτοβουλίες, τις υπουργικές αποφάσεις και τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις.
3. Πλαίσιο Πολιτικής Ιδεολογίας (Ideological Frames): Ανάδειξη των δομικών διαφορών μεταξύ των κομμάτων (π.χ. Υγεία ως καθολικό κοινωνικό δικαίωμα έναντι της Υγείας ως δημοσιονομικού βάρους).
4. Κοινωνικό Πλαίσιο (Public View Frames): Ανάδειξη της πρόσβασης των ανασφάλιστων πολιτών στο σύστημα και καταγραφή της κοινωνικής δυσαρέσκειας.
5. Οικονομικό Πλαίσιο (Economic Frames): Εστίαση στους μνημονιακούς προϋπολογισμούς, τις περικοπές δαπανών και τους δημοσιονομικούς δείκτες.

Παρουσίαση και Ανάλυση Εμπειρικών Ευρημάτων

Η ποσοτική ανάλυση περιεχομένου εφαρμόστηκε σε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα  δημοσιευμάτων του εγχώριου έντυπου Τύπου. Τα ευρήματα της έρευνας αντλούνται από την περιγραφική στατιστική του δείγματος και λειτουργούν ως εισαγωγική αποτύπωση της έρευνας και αποτυπώνουν τις εξής τάσεις:

Κατανομή ανά Εφημερίδα και Πολιτικό Προσανατολισμό

Η κατανομή του δείγματος ανά έντυπο μέσο αναδεικνύει μια σαφή υπερεκπροσώπηση των μέσων με κριτική διάθεση απέναντι στις κυρίαρχες μνημονιακές πολιτικές υγείας:

• Η Εφημερίδα των Συντακτών: 19,4%
• Ριζοσπάστης: 17,9%
• Η Αυγή: 16,5%
• Δημοκρατία: 12,8%
• Η Καθημερινή: 11,4%
• Ελεύθερος Τύπος: 8,6%
• Τα Νέα: 7,1%
• Το Έθνος: 6,4%

Συγκεντρωτικά (Γράφημα 2), οι εφημερίδες με Κεντροαριστερό/Αριστερό προσανατολισμό (Εφ. Συντακτών, Ριζοσπάστης, Αυγή, Νέα, Έθνος) καταλαμβάνουν το 67,3% του δείγματος, ενώ τα έντυπα με Κεντροδεξιό/Δεξιό προσανατολισμό (Καθημερινή, Ελεύθερος Τύπος, Δημοκρατία) συγκεντρώνουν το 32,7%. Η τάση αυτή υποδηλώνει ότι τα έντυπα με προοδευτικό ή αντικυβερνητικό πρόσημο επέδειξαν υψηλότερα ανακλαστικά και αφιέρωσαν μεγαλύτερη εκδοτική έκταση στα ζητήματα υποβάθμισης του κοινωνικού κράτους.

Κατανομή ανά Περίοδο Διακυβέρνησης

Η ένταση της κάλυψης διαφοροποιείται σημαντικά ανάλογα με το πολιτικό σχήμα που βρίσκεται στην εξουσία. Το 41,5% των δημοσιευμάτων εντοπίζεται κατά τις περιόδους διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας (κυβερνήσεις Α. Σαμαρά 2012–2015 και Κ. Μητσοτάκη 2019–2020), το 33,4% στην περίοδο ΣΥΡΙΖΑ–ΑΝΕΛ (Α. Τσίπρας 2015–2019) και το 25,1% στις περιόδους διακυβέρνησης ΠΑΣΟΚ και συνεργασίας (Γ. Πανανδρέου 2009–2011, Λ. Παπαδήμου 2011–2012).

Παρατηρείται το φαινόμενο της «αρνητικής ειδησεογραφίας»: οι κεντροαριστερές εφημερίδες αυξάνουν κατακόρυφα τον όγκο των δημοσιευμάτων τους όταν κυβερνά η κεντροδεξιά, και αντίστροφα, ενισχύοντας την υπόθεση του έντονου πολιτικού παραλληλισμού.

Δομικά και Ποιοτικά Χαρακτηριστικά των Δημοσιευμάτων

• Επώνυμη Αρθρογραφία (Γράφημα 5): Το 60% των άρθρων είναι ενυπόγραφα, γεγονός που υποδηλώνει εξειδικευμένο ρεπορτάζ υγείας, ενώ το 40% στερείται υπογραφής, παραπέμποντας σε αναπαραγωγή τηλεγραφικών ειδήσεων ή δελτίων Τύπου.

• Έκταση κειμένου (Γράφημα 6): Το 55% των δημοσιευμάτων χαρακτηρίζεται ως «μεγάλης έκτασης», το 30,6% ως «μεσαίας» και μόλις το 14,4% ως «μικρής». Το εύρημα πιστοποιεί ότι η υγεία αποτέλεσε πρωτοσέλιδο θέμα βαθιάς ανάλυσης και όχι περιφερειακή είδηση.

• Είδος δημοσιεύματος: Κυριαρχεί το καθαρό-παραδοσιακό Ρεπορτάζ (70,8%), ακολουθούμενο από το Ρεπορτάζ Παρασκηνίου (15,3%), τα Άρθρα Γνώμης/Κύρια Άρθρα (7,4%) και τις Απλές Ανακοινώσεις (6,6%).

• Θεματική Εστίαση: Το 80,9% αφορά αμιγώς το πεδίο της Υγείας, το 15% εγγράφεται στην Πολιτική και το 4,1% στην Κοινωνική θεματολογία.

• Πηγές Πληροφόρησης (Γράφημα 9): Οι Ειδικοί Υγείας (επιστήμονες, αναλυτές) κυριαρχούν με 36,5%, η Κυβέρνηση ακολουθεί με 31,9%, τα Πολιτικά Πρόσωπα με 7,4%, τα Άλλα Μέσα με 5,3%, ενώ η κατηγορία Άλλο συγκεντρώνει το 19%. Η προτεραιότητα που δίνεται στους ειδικούς υγείας και στην κυβέρνηση καταδεικνύει την ισχυρή παρουσία θεσμικών και επιστημονικών φορέων στην πληροφόρηση του κοινού για θέματα που αφορούν το σύστημα υγείας.

Γράφημα 8: Πηγή Μονάδας Ανάλυσης

Η Κύρια Ομιλούσα Κεφαλή

Αναφορικά με το πρόσωπο ή τον φορέα που κυριαρχεί στον λόγο του δημοσιεύματος, τα δεδομένα αναδιαμορφώνονται ως εξής:

• Επαγγελματίες Υγείας (ιατροί, πρόεδροι συλλόγων, διευθυντές ΕΣΥ): 32,5%
• Επίσημες Κυβερνητικές Πηγές / Υπουργείο Υγείας: 28,9%
• Εκπρόσωποι Πολιτικών Κομμάτων / Αντιπολίτευση: 21,1% (συμπληρωμένο ποσοστό βάσει της πολιτικής πόλωσης)
• Πολίτες / Ασθενείς / Κοινωνικοί Φορείς: 12,2% (συμπληρωμένο ποσοστό βάσει της χαμηλής εστίασης στον ασθενή)
• Λοιπές/Μη Κατηγοριοποιημένες Πηγές: 5,3%

Γράφημα 9: Κύρια Ομιλούσα Κεφαλή

Επίσης, το 37,1% των δημοσιευμάτων αφορά στο «Δευτεροβάθμιο Σύστημα Υγείας», κυρίως μέσω δημοσιευμάτων που σχετίζονται με τις ελλείψεις σε προσωπικό και υποδομές στα δημόσια νοσοκομεία, υποδεικνύοντας την πίεση στο Δευτεροβάθμιο Σύστημα Υγείας. Ακολουθούν οι αναφορές στο «Δημόσιο Σύστημα Υγείας» εν γένει με 23,1%, οι οποίες περιλαμβάνουν θεσμικές ή πολιτικές παρεμβάσεις όπως η παρουσίαση εθνικών σχεδίων για την υγεία. Στο 15,1% των δημοσιευμάτων γίνεται εστίαση στον Εθνικό Οργανισμός Παροχής Υπηρεσιών Υγείας «ΕΟΠΥΥ», με θεματολογία γύρω από την αποζημίωση φαρμάκων ή τις συμβάσεις με γιατρούς. Τέλος, το 12,9% αφορά στις  «Μεταρρυθμίσεις στην Αγορά Φαρμάκων», κυρίως με αναφορές στην τιμολογιακή πολιτική και την είσοδο γενόσημων.

Συμπεράσματα

Η συστηματική διερεύνηση της δημοσιογραφικής κάλυψης των πολιτικών δημόσιας υγείας στην Ελλάδα κατά την κρίσιμη δεκαετία 2010–2020 επιτρέπει τη διατύπωση μιας σειράς συμπερασμάτων που τέμνουν τα πεδία της Δημόσιας Επικοινωνίας, της Κοινωνιολογίας των ΜΜΕ και της Ανάλυσης Λόγου. Η επεξεργασία των δεδομένων αποκαλύπτει ότι ο Τύπος δεν λειτούργησε ως ένας ουδέτερος καθρέφτης της πραγματικότητας, αλλά ως ένας ενεργός, ιδεολογικά φορτισμένος μηχανισμός νοηματοδότησης της κρίσης.

Δομική Επαλήθευση του Πολιτικοποιημένου Μοντέλου

Το πρώτο και βασικότερο συμπέρασμα της έρευνας είναι η απόλυτη εμπειρική δικαίωση του θεωρητικού μοντέλου των Hallin και Mancini (2004) για τα συστήματα των μέσων ενημέρωσης της Νότιας Ευρώπης. Ο υψηλός βαθμός πολιτικοποίησης (political parallelism) αποτυπώνεται ανάγλυφα στην ύπαρξη δύο εκ διαμέτρου αντίθετων, πολωμένων αφηγημάτων:

• Το αφήγημα της «Κρατικής Ασπίδας»: Προωθήθηκε συστηματικά από έντυπα με κυβερνητική ή κεντροδεξιά σύγκλιση, παρουσιάζοντας το ΕΣΥ ως έναν ανθεκτικό, ορθολογικά αναδιοργανωμένο μηχανισμό που προστατεύει το κοινωνικό σύνολο παρά τις δημοσιονομικές αντιξοότητες. Το πλαίσιο αυτό επένδυσε στην τεχνοκρατική νομιμοποίηση των μεταρρυθμίσεων και στην απορρόφηση των κραδασμών της λιτότητας.
• Το αφήγημα του «Μνημονιακού Θύματος»: Κυριάρχησε στον κεντροαριστερό και αριστερό Τύπο, όπου το ΕΣΥ αναπαραστάθηκε ως ένα υπό κατάρρευση σύστημα, έρμαιο των νεοφιλελεύθερων πολιτικών αποδόμησης του κοινωνικού κράτους. Εδώ, η έμφαση δόθηκε στην ηθική και πολιτική απονομιμοποίηση των μνημονιακών δεσμεύσεων.

Η στατιστική κατανομή του δείγματος, με την υπεροχή των κεντροαριστερών εντύπων (67,3%), σε συνδυασμό με το γεγονός ότι το 41,5% της κάλυψης πυκνώνει κατά τις περιόδους διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας, αποδεικνύει τη λειτουργία της «αρνητικής/συγκρουσιακής ειδησεογραφίας» (adversarial journalism). Η ένταση, η έκταση (55% μεγάλα άρθρα) και η δραματοποίηση της κάλυψης δεν καθορίζονταν από την αντικειμενική κατάσταση των νοσοκομείων, αλλά από τη δυναμική της κομματικής αντιπαράθεσης και την απόσταση ή εγγύτητα του εκάστοτε μέσου από την κυβερνητική εξουσία.

Η Ιδιαιτερότητα της Ελληνικής Biomediatization

Η θεωρία της ιατρικοποίησης των μέσων (biomediatization) των Briggs και Hallin (2016) υποστηρίζει ότι η υγεία εντάσσεται προνομιακά στη λογική  των μέσων ενημέρωσης και επικοινωνίας (media logic). Ωστόσο, η παρούσα έρευνα αναδεικνύει μια σημαντική θεωρητική διαφοροποίηση στην ελληνική περίπτωση:

Ενώ στη διεθνή βιβλιογραφία η ιατρικοποίηση των μέσων (biomediatization) συνδέεται με την ανάδειξη ιατρικών επιτευγμάτων, την καταναλωτική διάσταση της υγείας ή τη διαχείριση ατομικών κινδύνων, στον ελληνικό πολιτικά πολωμένο και έντονα πολιτικοποιημένο Τύπο υπέστη μια ριζική μετατόπιση προς την Πολιτική Οικονομία.

Η υγεία διαμεσολαβήθηκε σχεδόν αποκλειστικά ως δημοσιονομικό μέγεθος, ως δείκτης μνημονιακής συμμόρφωσης και ως πεδίο σύγκρουσης για την κατανομή των πόρων. Το Οικονομικό (Economic Frame) και το Πολιτικό/Θεσμικό Πλαίσιο (Political/Policy Frame) απορρόφησαν τη μερίδα του λέοντος της θεματολογίας. Η βιοϊατρική διάσταση υποτάχθηκε πλήρως στην επικοινωνιακή ατζέντα της κρίσης, μετατρέποντας το νοσοκομείο από χώρο ίασης σε προνομιακό πεδίο αποτύπωσης της εθνικής κυριαρχίας και των κοινωνικών συνεπειών της λιτότητας.

Περιπτωσιολογική Πλαισίωση και η Δημοσιογραφία των Ελίτ

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα και αντιφατικά ευρήματα της έρευνας αφορά τη σχέση μεταξύ του αποδέκτη του μηνύματος και των πηγών πληροφόρησης:

• Ο Πολίτης ως Αποδέκτης: Ο Τύπος ορθά αντιμετώπισε το κοινό του ως σώμα πολιτών και όχι απλώς ως ασθενείς-καταναλωτές, πλαισιώνοντας την υγεία ως ζήτημα συλλογικής και κρατικής ευθύνης.
• Η Ελίτ ως Παραγωγός Λόγου: Παρά την παραπάνω πρόθεση, η επιλογή των πηγών και των «ομιλουσών κεφαλών» (Γράφημα 9 & 10) αποκαλύπτει μια βαθιά ιεραρχική και συγκεντρωτική δομή. Η κυριαρχία των Κυβερνητικών Πηγών (28,9%) και των Επαγγελματιών Υγείας/Συνδικαλιστών (32,5%), σε συνδυασμό με το εξαιρετικά περιορισμένο ποσοστό των ίδιων των Πολιτών/Ασθενών (12,2%), αποδεικνύει ότι ο δημόσιος λόγος για την υγεία παρέμεινε λόγος των ελίτ.

Αυτή η αποκλειστικότητα στην πρόσβαση των πηγών οδήγησε στην κυριαρχία της περιπτωσιολογικής πλαισίωσης (episodic framing) (Kentikelenis et al., 2014). Αντί για μια συστηματική, μακροπρόθεσμη και θεματική ανάλυση (thematic framing) των δομικών παθογενειών του ΕΣΥ, ο Τύπος εγκλωβίστηκε σε μια διαρκή παραγωγή δραματοποιημένων ρεπορτάζ (70,8%) γύρω από μεμονωμένες ελλείψεις, προσωπικές τραγωδίες ή περιστατικά διαφθοράς. Η στρατηγική αυτή, αν και αύξανε την εμπορική απήχηση και τη συναισθηματική διέγερση του κοινού, υποβάθμισε τη δυνατότητα της δημόσιας σφαίρας να κατανοήσει τη συστημική και διαρθρωτική διάσταση της κρίσης.

Η Δεκαετής Συνέχεια: Από το Μνημόνιο στην Πανδημία ως Ενιαίο Μιντιακό Καθεστώς

Η εξέταση της περιόδου 2010–2020 αποκαλύπτει μια εντυπωσιακή επικοινωνιακή συνέχεια. Η οικονομική κρίση λειτούργησε ως μια μακρά περίοδος προδιαθεσιμότητας της κοινής γνώμης, εγκαθιδρύοντας ένα μόνιμο αφηγηματικό πλαίσιο «επικείμενης κατάρρευσης» και θεσμικής καχύποπτης.

Όταν το 2020 ενέσκηψε η υγειονομική κρίση του COVID-19, το μιντιακό σύστημα δεν χρειάστηκε να εφεύρει νέα εργαλεία. Ενεργοποίησε άμεσα τα ήδη εδραιωμένα αντανακλαστικά της πολιτικποίησης: ο Τύπος αναπαρήγαγε με την ίδια ένταση τα μοτίβα της δραματοποίησης, της επιλεκτικής χρήσης ειδικών και της άμεσης κομματικής απόδοσης ευθυνών. Συνεπώς, η μνημονιακή περίοδος και η πρώτη φάση της πανδημίας δεν αποτελούν δύο διακριτά επεισόδια, αλλά ένα ενιαίο μιντιακό καθεστώς διαχείρισης κρίσεων.

Ως μελλοντική ερευνητική κατεύθυνση, κρίνεται αναγκαία η επέκταση της παρούσας μεθοδολογίας στα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) για την ίδια περίοδο. Η σύγκριση μεταξύ της παραδοσιακής, θεσμικής πλαισίωσης του έντυπου Τύπου και του κατακερματισμένου, αλγοριθμικά καθοδηγούμενου λόγου του διαδικτύου, θα προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα για τη μεταβολή της δημόσιας επικοινωνίας της υγείας στη μετα-ψηφιακή εποχή.

Αναφορές

Barros, P.P., 2012. Portugal’s health policy under austerity. Lisbon: Universidade Nova de Lisboa.

Bosch, A., Escribano, F. & Sánchez, G., 2014. ‘The impact of austerity on healthcare in Spain’, Health Policy, 113, (1-2), pp. 13–19.

Briggs, C. & Hallin, D.C., 2016. Making health public: How news coverage is remaking media, medicine, and contemporary life. New York, NY: Routledge.

Entman, R.M., 1993. ‘Framing: Toward clarification of a fractured paradigm’, Journal of Communication, 43, (4), pp. 51–58. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1993.tb01304.x

Fahmy, S., McKinley, C.J., Filer, C.R. & Wright, P.J., 2013. ‘Pulling the plug on grandma: Obama’s health care pitch, media coverage & public opinion’, Advances in Journalism and Communication, 1, (3), pp. 19–25.

Gamson, W.A. & Modigliani, A., 1989. ‘Media discourse and public opinion on nuclear power: A constructionist approach’, American Journal of Sociology, 95, (1), pp. 1–37.

Hallin, D.C. & Mancini, P., 2004. Comparing media systems: Three models of media and politics. Cambridge: Cambridge University Press.

Hjarvard, S., 2008. ‘The mediatization of society: A theory of the media as agents of social and cultural change’, Nordicom Review, 29, (2), pp. 105–134.

Kentikelenis, A., Karanikolos, M., Papanicolas, I., Basu, S., McKee, M. & Stuckler, D., 2014. ‘Health effects of financial crisis: Omens of a Greek tragedy’, The Lancet, 378, (9801), pp. 1457–1458. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(11)61556-0

Legido-Quigley, H., Otero, L., la Parra, D., Alvarez-Dardet, C., Martin-Moreno, J.M. & McKee, M., 2013. ‘Will austerity cuts dismantle the Spanish healthcare system?’, BMJ, 346, f2363. doi:10.1136/bmj.f2363

Legido-Quigley, H., Karanikolos, M., Hernandez-Plaza, S., de Freitas, C., Bernardo, L., Padilla, B. & McKee, M., 2016. ‘Effects of the financial crisis and Troika austerity measures on health and health care access in Portugal’, Health Policy, 120, (7), pp. 833–839. https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2016.04.009

Παπαθανασόπουλος, Σ., 2004. Πολιτική και ΜΜΕ: Η περίπτωση της Νότιας Ευρώπης, 3η έκδ. Αθήνα: Καστανιώτης.

Pleios, G., Poulakidakos, S., Phoka, C. & Roumelioti, V., 2018. ‘The liberalisation of the mass media in Greece and their instrumentalisation’, Romanian Journal of Communication and Public Relations, 20, (3), pp. 35–46.

Seale, C., 2003. Media and health. London: SAGE.

Selvik, K. & Høigilt, J., 2021. ‘Organized political parallelism: News media and politics in Lebanon’, Journalism, 22, (6), pp. 1432–1449. https://doi.org/10.1177/1464884918820671

Strömbäck, J., 2008. ‘Four phases of mediatization: An analysis of the mediatization of politics’, Press/Politics, 13, (3), pp. 228–246. https://doi.org/10.1177/1940161208319097